«

Çoyr Yazıtı (Çöyr yada Çoyren Yazıtı), Türk dilinin tarihlendirilmiş en eski yazıtıdır. Orhun Yazıtları‘ı gibi mezar taşı olarak dikilmiştir. Moğolistan’ın Dundgovi eyaletinin Çoyr bölgesinde bulunan yazıt Ulanbatur Tarih Müzesi’nde korunmaktadır. Türk tarihi açısından en eski yazıt olması bakımından önemli bir yere sahiptir.

çoyr yazıtı
Çoyr Yazıtı, Moğolistan Milli Tarih Müzesi, Ulan Batur

Çoyr Yazıtı Tarihçesi

Çoyr Yazıtı Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtları (Orhun Yazıtları) gibi mezar taşı olarak dikilmiştir. Çoyr Yazıtı, Orhun Yazıtlarından ortalama 40 sene önce yazılmaya başlanmış olup, Türk tarihinin (tarihlendirilmiş) en eski yazıtı olma ünvanına sahiptir. Her  ne kadar daha eski tarihli olsa da, Orhun Yazıtları, Türk dilinin ve tarihinin (tarihlendirilmiş) en eski belgesi kabul edilir. Bunun nedeni başka yazıtlarda da olduğu gibi (Göktürk Alfabesi ile yazılmış, örnek: Köl İç Çor Yazıtı, Ongin Yazıtı) Çoyr Yazıtı‘nda tahribat ve işlenmiş yazılarda silintinin çok olması ve metinlerin anlaşılabilecek uzunlukta olmamasıdır. (tarihi bir olaya işaret etmemesi, etse bile aydınlatmaması) Çoyr Yazıtı, Göktürk Alfabesi ile yazılmış yazıtlar arasında en eski tarihli olanıdır. [1]

  • Çoyren Yazıtı (688-692)
  • Köl İçi Çor Yazıtı (719-723),
  • Altun Tamgan Tarkan Yazıtı (724)
  • Tonyukuk Yazıtı (720-725 veya 732’den sonra)
  • Kül Tigin Yazıtı (732)
  • Ongin Yazıtı (732-735)
  • Bilge Kağan Yazıtı (735)

Çoyr Yazıtı’nın Bulunuşu

Çoyr Yazıtı, Moğolistan’ın Damagovi köyü’nün Çöyr demiryolu istasyonundan 15 kilometre kuzey-doğu yönünde, Urga-Kalgan yolunun doğusunda, Sansar-Ula dağının güney eteklerinde kurgan yerinde 1928′den önce Jamtsarano Tseeveen ve Sensüren tarafından bulunmuştur. Yazıt 1929 yılında bulunduğu konumdan alınarak Moğolistan’ın başkenti Ulan Batur’a getirilmiş, Moğolistan Halk Cumhuriyeti Merkezî Devlet Müzesi’nde korunmaya alınmıştır. 1995‘den beridir ise Ulan Batur’da bulunan Moğolistan Milli Tarih Müzesi’nde bulunmaktadır. [2]

Çoyr Yazıtı’nın Sahipleri

Çoyr Yazıtı, Tun Bilge Kutluk ve Tun Yeğen Erkin tarafından yazılmıştır. İkisi de “Tun” ön adını taşır, bu ön ad ilk olarak Ötüken Uygur kağanlığı döneminde karşımıza çıkar. Kağan ve Kağan’ın aile üyeleri “Kül” ön adını taşırken, “Tun” ön adını bulunduranlar olan vezirlik makamında bulunurdu. “Tun” ön adını kullananlar, Kağan ile 1. derece akraba olan insanlar olabilirler çünkü, Ötüken Uygur kağanlığı döneminde gördüğümüz üzere “Tun” ön adını kullananlar, iktidarı ele geçirme hakkını kendilerinde görebilen şahsiyetlerdi. [2]

Çoyr Yazıtı’nın Durumu

Çoyr Yazıtı‘nda geçen ve eksik (silinmiş) “(..?) yılının üçüncü ayının yedinci günü”, Tun Bilge Kutluk ve Tun Yeğen Erkin adlı kişilerin ölüm tarihini vermekteydi. Bu ay-yıl bildirilen silik kısım Türklerin 12 Hayvanlı Takvimine göre belki yıl bildirmiş olabilir. Çoyr Yazıtı 135 х 43 cm ebatlarında, kalınlığı 46 cm olan insan figürlü bir Taşbaba’nın gövdesine kazınmış 6 satırdan oluşur. Göğüsten aşağıya doğru inildikçe, satırlar ovalleştiği ve satırlar iç içe girdiği için satırların başını ve sonunu tespit etmek güçleşmektedir. [2][3]

AnyConv.com F240N3bWsAAnfRj

Çoyr Yazıtı İçeriği

SatırlarGöktürk Türkçesi ileGünümüz Türkçesi ile
1Tun Jegen Erkin(Ben) Tun Yeğen Erkin,
2Tun Bilge Qutluγ(Ben) Tun Bilge Kutluk,
3Elteriš qaγanqa [qoñ] yïl üčünč ay jeti qaİlteriş Kağan için Koyun yılının üçüncü ayının yedisinde,
4Adïrïlïmïz tatanïz taAyrıldık mı?
5Toqïdïm bitidim ïraq-ču yoγlaqïŋBen bu matemli sözleri yazdım
6Ögüni sebini barïŋÜzülecek ve sevinecek insanlar vardı
çoyr yazıtı

 

Çoyr Yazıtı keşfedildiği günden beri farklı anlamlara sahip metin tercümeleri yapılmıştır. Bazı metinlerin anlamsız olması, kelimelerin yanlış tespit edilmiş olmasından kaynaklanmış olabilir. Kimi Türkologlar satırları soldan sağa doğru, yani insanın sağ omuzundan sol omuzuna doğru yerleştirmiş, kimisi ise tam aksi sağdan sola istikameti takip etmiştir. Bunlar arasında, S.G. Klaştornıy, K. Suzuki, İgor Kormuşin, F.S. Barutçu-Özönder gibilerinin yanı sıra S.Ye. Malov ile H.N. Orkun gibi çok saygıdeğer Göktürk Alfabe uzmanları tarafından incelenmiştir. [3][4][5]

SatırlarS.G. Klaştornıy metni şöyle sunmuştur: 
1…(i)l(i)g (y)ty s(ä)b(i)n b(a)r(y)ŋ…sahip (beni) gönderdi: «Sevin ve git!»> (dedi) Elteriş Kağan’dan…
2 ält(ä)r(i)s q(a)g(angaElteriş Kağan’dan…
3tun b(i)lgä(siz) Tun-bilge siz,
4tunj(ä)g(ä)n (i)rkinTun-yegen-irkin
5j(ä)li ya (aqu?) (a)d(i)r(i), Im(a) t(u)t(u)m(u)z dasiz, yedi akraba (ağabey?) ayrılmamaya bakınız ise!
6t(o)n[uquq]… [1]dim yrq (u)c(um (?)Ben, Ton [yukuk], (devleti?) düzene soktum
(yarattım) Kehanet unna (<henim> tahminim uğruna? <benim> tavsiyelerim için?) evler ve alulan
SatırlarO.F Sertkaya metni şöyle sunmuştur: 
1tulku b)(i)d[d]im ırk (a)çu (u)yg(ı)l b(a)ga b(a)naTaş baba üzerine yazdırdım Fal açarak söyle bana!
2(a)d(i)r(i)lm(a)z t(a)t b(a)ranBirbirinden aynımayan yabancı [düşman] oduğu zaman
3tunj(i)g(e)n (i)rkinTun Yigen İrkin
4tun b(i)lgă şadTun Bilge Şad
5iltir(i)ş kag(a)nqa (i)ç(i)k(i)g üçünç (a)y y(i)l kuİltiris Kagan’a tabi olan (?). Üçünç(ü) ay(ın) yed(inci günün)de
6og(ı)m s(e)bi)nı b(a)r(i)g(i)zsevinerek gidiniz
SatırlarF.S Barutçu/Özönder metni şöyle sunmuştur: 
1[sol] (e)li(ü)r(i) q(u)y(u)ngA ç(krj) (w)ç [sol dış] wg(ü)nŞ s(a)b(i)nl b(a)r(i)n slt üç(ü)nç (a)y y(i)tLqA [sağ] (a)d(ı)r(ı)ldm(ı)z (a)t t(a)b(a)rdaİl Teriş Kagana täbi olun, ögünerek sevinerek hayat sürün. Üçüncü ay(ın) yedisinde ayrıldık at(tan) tavardan (= mal-mulkten).
2tun b(i)lgäTun bilgä
3tuny(ä)g(ä)n (ä)ranTun Yägän Arkin.
4toluk b(i)t(i)d(i)mırk (a)çu (a)yg(ı)l b(a)naToluk yazdım. Baht açıklığı dile bana
SatırlarK. Suzuki metni şöyle sunmuştur: 
1(e)lt(ä)ris q(a)y(a)nqaFor Eltäris Qayan
2tun y(a)g(a)n (ı)rkınI (myself) Tun Yagan Irkin
3tolku (e)l (e)td(i)m ir: q(a)č(a)n (a)yg(i)l b(a)naorganized all over (our) nation. Sing a song (of praise) at any time for me!
4ög(ü)ni s(ä)v(i)ni b(a(r(i)ŋPraising and pleasing oneself, You (Tur Yägän Irkin) go rising to heavens!
5tun b(l)lga… Ucunc (a)y y(e)n-qaTun Bilga…. on the 3rd month 7,
6(a)d(i)r(i)lm(a)z t(a)t b(a)rdiThe faithfool alien (who does not betray you) had gene (as a sacrifice for you to the other world)

İgor Kormuşin, Çoyr Yazıtı‘nın yukarıda ki çeviriler ve farklı şekillerde çözümlenişi üzerine kendi çevirisini;

Orijinal Metin
(1) iltäris qaġanqa … [yї]l üčinč ay yätiqa
(1r) adїrїlїmїz tat bardї
(2) ton bilgä [sad] …
(3) ton jägän ärkin
(4) biti[t]dim їrqcu ayġїl qaŋ
(4r) ögänis bän özüŋiz

Çeviri
(1) İlteriş Kağan ile …. filan yılının üçüncü ayının yedinci [gününde]
(1r) (ebedi olarak) ayrılmamız (gerçekleşti) . [Fakat] düşman geri çekildi.
(2) [Bu biziz:] Ton Bilge[-şad] …

Şeklinde yapmıştır. [4][5]


Kaynak

  • [1] ATA, A. (2011) ORHUN TÜRKÇESİ. Anadolu Üniversitesi
  • [2] ÖZÖNDER, S. B. (2006). ÇÖYR YAZITI. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, Ankara Üniversitesi
  • [3] AYDIN, E. (2019). ESKİ TÜRK YAZITLARINDA YAKARIŞ VE ESENLİK DİLEME İFADELERİ. Dil Araştırmaları,
  • [4] KORMUŞİN, İ. (2011) ÇOYR RUNİK KİTABESİNİN YENİ OKUMA YORUMLAMASI HAKKINDA. Uquz Türk
  • [5] TURK BITIG – bitig.kz, Language Committee of Ministry of Culture and Information of RK

Talha Aygün Hakkında

Talha Aygün

Tarih ile ilgili makaleler yazan birisiyim.